بیوگرافی محمدرضا شجریان

محمدرضا شجریان در اول مهر ماه 1319 در مشهد چشم به جهان گشود. او موسیقی‌دان، خواننده سنتی، قاری قرآن، خطاط نستعلیق، رئیس شورای عالی خانه موسیقی، مؤسس گروه شهناز و مبدع چندین ساز موسیقی بود. محمدرضا شجریان به دلیل مهارت بالایی که در موسیقی سنتی داشت، القابی چون «استاد آواز ایران» و «خسروِ آواز ایران» را از طرفدارانش دریافت کرد. شاید بتوان گفت او شاخص‌ترین چهره موسیقی سنتی ایرانی و نمادی برای فرهنگ و موسیقی این مرز و بوم است. شجریان در عرصه بین‌المللی نیز چهره‌ای شناخته شده است. او جایزه خداوندگار موسیقی را از طرف بنیاد آقاخان دریافت کرد. این هنرمند برجسته دو بار نامزد دریافت جایزه گرمی نیز بوده است.

شروع فعالیت محمدرضا شجریان

شجریان در خانواده‌ای مذهبی متولد شد. پدر او قاری قرآن بود و با دیدن استعداد فرزندش در آواز، او را با تلاوت قرآن آشنا کرد. بدین ترتیب محمدرضا شجریان در 9 سالگی و با تلاوت قرآن فعالیت خود را آغاز کرد. در سال 1331 بود که تلاوت او در رادیو خراسان پخش شد. او در سال ۱۳۳۲ در میان دانش آموزان مشهدی به عنوان شاگرد ممتاز برگزیده شد. شجریان دوره دبیرستان خود را در مدرسه شاهرضا گذراند. همزمان با آن دوران برای مسابقات فوتبال دبیرستان‌های مشهد نیز اقدام کرد تا اینکه در سال ۱۳۳۴ موفق شد عضو تیم دانش آموزی استان قرار گیرد.

محمدرضا شجریان در سال ۱۳۳۶ به دانش‌سرای مقدماتی در مشهد رفت تا تحصیلات خود را ادامه دهد. در همین سال با یک معلم موسیقی ‌آشنا می‌شود. او به سبب علاقه فراوان به آواز و تلاش‌های بسیاری که در این مدت انجام داد توانست در سال ۱۳۳۸ به اجرای آوازهایی بدون ساز و همچنین تلاوت قرآن کریم برای رادیو خراسان انجام دهد. در سال 1339 بود که او دیپلم دانش‌سرای عالی را می‌گیرد و در آموزش و پرورش استخدام می‌شود. شجریان در همان سال در دبستان خواجه نظام‌الملک بخش رادکان مشغول به تدریس می‌شود. جالب است بدانید نقاشی دیواری نقشه ایران اثر محمدرا شجریان هنوز بر دیوارهای این مدرسه باقی مانده است. او در این سال‌ها با سنتور آشنا می‌گردد. برای فراگیری بهتر آن نزد جلال اخباری می‌رود.

او در سال ۱۳۴۲ از رادکان به روستای شاه آباد مشهد منتقل می‌شود و در سمت مدیر دبستان مشغول به کار می‌گردد. در همین سال بود که موفق به ساخت اولین سنتور خود با چوب توت می‌شود. شجریان که در استخدام آموزش و پرورش بود، در آذر ماه ۱۳۴۶ به تهران منتقل می‌شود. او با ورود به تهران نزد استاد احمد عبادی رفت تا نواختن سه‌تار را نیز آموزش ببیند. همزمان با آن نیز در کلاس آواز استاد اسماعیل مهرتاش شرکت کرد. شجریان در همان سال بود که به انجمن خوش‌نویسان رفت و نزد استاد ابراهیم بوذری خطاطی را به صورت حرفه‌ای آغاز کرد. در تابستان نیز سنتور را نزد استاد رضا ورزنده آموخت.

فعالیت‌های محمدرضا شجریان در سال 1346 به آموزش موسیقی و خطاطی محدود نمی‌شود. او در این سال با رادیو ایران نیز به همکاری پرداخت. در شب جمعه 15 آذر ماه این سال بود که او برنامه‌ای را با عنوان «برگ سبز شماره ی ۲۱۶» از این رادیو اجرا کرد. شجریان تا سال 1350 کار خود را در رادیو با نام مستعار «سیاوش بیدگانی» انجام می‌داد. اما بعد از آن بود که در رادیو و تلویزیون از نام خودش استفاده کرد تا گامی بزرگ در مسیر زندگی هنری‌اش برداشته باشد.

وی در سال ۱۳۴۷ از آموزش و پرورش به وزارت منابع طبیعی انتقال می‌یابد. او در این سال خوشنویسی را نزد استاد حسن میرخانی ادامه می‌دهد. محمدرضا شجریان در سال 1348 برنامه‌هایی را با استاد احمد عبادی و لطف الله مجد اجرا کرد که در رشد و پرورش بیشتر او نقش بسزایی داشت. یک سال بعد یعنی در سال 1349 همکاری شجریان با تلویزیون ملی ایران آغاز می‌شود. او در این سال موفق به کسب درجه ممتاز خوشنویسی می‌گردد.

شهرت محمدرضا شجریان

برای محمدرضا شجریان به سختی می‌توان نقطه عطفی در زندگی هنری‌اش عنوان کرد. زیرا او از کودکی توانایی‌هایش را به همگان ثابت کرده و به مرور پله‌های ترقی را پیموده است. با این حال شاید بتوان دهه 1350 را پررنگ‌تر از سایر سال‌های زندگی او قلمداد کرد. او در این سال از نام اصلی خود برای انجام فعالیت‌های هنری‌اش استفاده کرد. شجریان در این سال با استاد فرامرز پایور آشنا شد. استادر پایور از چهره‌های شاخص موسیقی و مدرس برجسته سنتور به شمار می‌رود. همچنین شجریان از استاد پایور ردیف آوازی صبا را نیز آموزش دید. در همین سال او با شاعر ارجمند «هوشنگ ابتهاج» ملقب به «سایه» آشنا می‌شود و در برنامه گل‌های تازه رادیو با یکدیگر همکاری می‌کنند.

سال ۱۳۵۱ بود که شجریان در برنامه گل‌ها با استاد «نورعلی‌خان برومند» آشنا می‌شود و شیوه آوازی «حسین طاهر زاده» را نزد او می‌آموزد. در سال 1352 ضمن آشنایی با استاد «عبدالله دوامی» از این استاد برجسته ردیف آوازی ایشان و سبک‌های مختلف تصنیف‌خوانی را می‌آموزد. شجریان در همین سال به اتفاق گروهی از هنرمندان همچون محمدرضا لطفی، ناصر فرهنگفر، حسین علیزاده، جلال ذوالفنون، داود گنجه‌ای و محمدعلی حدادیان و دیگر هنرمندان، در مرکز حفظ و اشاعه موسیقی عضو شد. این مرکز که به همت استاد داریوش صفوت بنا شده بود در جهت گسترش و شناسایی موسیقی سنتی ایرانی فعالیت می‌کرد.

شجریان به همراه محمدرضا لطفی و ناصر فرهنگفر در سال 1354 و در جشن هنر شیراز، «راست پنجگاه» را به صورت زنده اجرا کردند. راست پنجگاه یکی از دستگاه‌های موسیقی سنتی ایرانی است که در آن زمان رو به فراموشی رفته بود. این اجرا با استقبال بسیار زیاد مردم روبرو شد. لطفی نوازندگی تار و فرهنگفر نوازندگی تنبک را بر عهده داشتند. در این اجرا از اشعار حافظ، نظامی و عطار استفاده شده بود. قطعات این اجرا در سال 1377 تحت عنوان آلبومی با همین نام منتشر شدند. طراح جلد آن نیز مژگان شجریان بود.

محمدرضا شجریان در یکم اسفند ماه ۱۳۵۶ شرکت دل آواز را تاسیس کرد. مدیریت این شرکت اکنون در اختیار همایون شجریان است. او در سال ۱۳۵۶ رتبه نخست مسابقات تلاوت قرآن کشوری را کسب کرد. موفقیت او در زمینه تلاوت قرآن به همین جا ختم نشد. یک سال بعد یعنی در سال 1357 (تابستان 1979 میلادی) مسابقات بین‌المللی تلاوت قرآن در کشور مالزی برگزار شد. اما قاری ایرانی نتوانست در این مسابقات حضور یابد و محمدرضا شجریان بدون آمادگی قبلی در این مسابقات شرکت کرد و توانست رتبه دوم جهان را به دست آورد.

در جریان اتفاقات میدان ژاله در ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ که به جمعه سیاه معروف است، شجریان، لطفی، ابتهاج و علیزاده در حمایت از مردم و به نشانه اعتراض به حکومت پهلوی از رادیو استعفا دادند. در این میان محمدرضا لطفی با حمایت هوشنگ ابتهاج و همراهی حسین علیزاده «کانون چاووش» را تشکیل داد. کانون چاووش تا سال 1363 به فعالیت خود ادامه داد و بعد از آن به دلیل مشکلات فراوان تعطیل شد. 12 آلبوم با نام‌های چاووش 1 تا چاووش 12 از این کانون به یادگار مانده است. محمدرضا شجریان نیز یکی از خوانندگان آن گروه به شمار می‌رفت و در 5 آلبوم همکاری داشت. یکی از ماندگارترین آثار کانون چاووش مربوط به آلبوم چاووش 6 است. جایی که تصنیف زیبای سپیده یا همان «ایران ای سرای امید» توسط محمدرضا شجریان خوانده شد و در خاطره‌ها ماندگار گشت. آهنگ این تصنیف را محمدرضا لطفی نواخته و شعر آن را هوشنگ ابتهاج سروده بود.

بی شک یکی از برجسته‌ترین آثار محمدرضا شجریان، «دعای ربّنا» یا «ربّنای شجریان» است. این قطعه ماندگار در سال 1358 و به صورت بداهه خوانده شده است. در این سال با توجه به تغییرات سیاسی و مذهبی، رادیو نیز در حال تغییر رویه در بخش موسیقی خود بود. محمدرضا شجریان در جلسات متعددی که با مدیران وقت رادیو داشت، آن‌ها را متقاعد کرد تا نیروهای خوب موسیقی سازمان را حفظ کنند. بدین ترتیب مدیرِ وقت از شجریان می‌خواهد تا طرحی را برای قبل از افطار ارائه دهد. شجریان که سال‌ها از این فضا فاصله گرفته بود، در نهایت با اصرار مدیران سازمان موافقت می‌کند که در تابستان 1358 کلاس آموزشی را برای هنرجویانی که قرار بود مناجات و دعای سحر را بخوانند، برگزار کند. قطعه ربنا در این کلاس و برای آموزش به آن هنرجویان خوانده شد. اما رادیو همان قطعه را پخش کرد و به مدت 30 سال صدای او مهمان سفره‌های افطار ایرانیان بود. تا اینکه در سال 1389 پخش این قطعه برجسته ممنوع شد. سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری، این قطعه را به عنوان اثر ملی ثبت کرده است. شجریان در سال ۱۳۵۸ با غلامرضا دادبه نیز آشنا گشت و بعد از آن در آلبوم‌های گوناگونی با گروه پایور و سپس در آلبوم‌های دیگری با گروه شیدا و عارف همکاری داشت.

شجریان در سال‌های دهه 1360 همکاری خود را با پرویز مشکاتیان آغاز کرد و نتیجه ‌آن ساخت آلبوم‌های نوا، ماهور، دستان، بیداد، دود عود، گنبد مینا، جان عشاق، قاصدک بود. آلبوم قاصدک آخرین همکاری شجریان و مشکاتیان بود. در سال ۱۳۷۱ آلبوم «آسمان عشق» را با همکاری گروه آوا روانه بازار موسیقی کرد. به واسطه کنسرت پاریس در سال 1372، شجریان آلبوم «چشمه نوش» را به همراه محمدرضا لطفی و مجید خلج منتشر کرد. شجریان به واسطه کنسرت آمریکا نیز آلبوم «یاد ایام» را در سال 1374 منتشر کرد. این آلبوم نخستین همکاری او با پسرش همایون شجریان بود. بعد از آن آلبوم «رسوای دل» را به همراه گروه آوا منتشر کرد. سپس در سال 1375 در آلبوم «در خیال» با مجید درخشانی همکاری داشت. در سال 1376 آلبوم‌های «معمای هستی» و «عشق داند» را با همکاری محمدرضا لطفی، همایون شجریان و عبدالنقی افشارنیا روانه بازار کرد. در سال 1377 با آهنگ‌سازی کیهان کلهر آلبوم «شب، سکوت، کویر» را ارائه کرد. مدتی بعد نیز آلبوم‌های «آهنگ وفا» و «آرام جان» را با همکاری گروه آوا منتشر کرد.

سال 1378 برای محمدرضا شجریان به گونه ویژه‌ای رقم خورد. در این سال یونسکو جایزه‌ای ارزشمند «پیکاسو» را به این هنرمند اهدا کرد. این جایزه هر پنج سال یک بار به هنرمندی اعطا می‌شود که برای شناساندن فرهنگ و هنر کشورش تلاش می‌کند. در این سال کتاب «راز مانا» نیز منتشر شد. این کتاب حاصل ماه‌ها گفتگو با شجریان است و این هنرمند نیز درستی مطالب آن را تایید کرده است. این کتاب تا سال 1388 منتشر شد و سپس چاپ آن ممنوع شد. 10 سال بعد یعنی در سال 1398 در ویرایشی جدید چاپ آن از سر گرفته شد.

شجریان در سال ۱۳۸۱ با همکاری حسین علیزاده، کیهان کلهر و همایون شجریان آلبوم‌های «بی تو به‌سر نمی‌شود» و «فریاد» را منتشر کرد. این دو آلبوم نامزد دریافت جایزه گرمی بودند. او به دلیل زلزله بم در زمستان سال 1382 به همراهی حسین علیزاده، کیهان کلهر و همایون شجریان کنسرتی را در تهران برگزار کرد. آن‌ها اعلام کردند که می‌خواهند مجتمعی را به نام باغ هنر بم بسازند. دی وی دی «همنوا با بم» حاصل این اقدام خیرخواهانه است و درآمد آن به پروژه فوق اختصاص یافت. در سال 1384 به واسطه کنسرت تالار کشور، آلبوم‌های «ساز خاموش» و «سرود مهر» توسط این گروه چهار نفره روانه بازار شد. از سال 1386 به واسطه همکاری شجریان با گروه آوا، دو آلبوم «غوغای عشق‌بازان» و «کنسرت محمدرضا شجریان و گروه آوا» روانه بازار موسیقی شد. بعد از برگزاری کنسرت در ونکوور کانادا، روزنامه کانادایی گلوب اند میل، شجریان را افسانه موسیقی شرق خطاب کرد.

در سال ۱۳۸۷ محمدرضا شجریان یک گروه موسیقی را تاسیس نمود و آن را به افتخار استاد جلیل شهناز به نام «گروه شهناز» نام‌گذاری کرد. دخترش مژگان شجریان و مجید درخشانی نوازنده تار و سه‌تار از جمله اعضای این گروه بودند. در این گروه، از سازهای ابداعی محمدرضا شجریان استفاده می‌شد. سازهایی که با صداهای خود هر شنونده‌ای را بر سر ذوق می‌آورد. در دهه 1390 شجریان با برادران پورناظری همکاری خود را آغاز کرد که ماحصل آن آلبوم «رنگ‌های تعالی» بود. همکاری شجریان و مشکاتیان ادامه داشت تا اینکه در 5 مهرماه ۱۳۹۵ آلبوم «طریق عشق» و در 20 اسفندماه ۱۳۹۸ آلبوم «خراسانیات» منتشر شد.

شجریان در 7 شهریور ۱۳۹۴ در بیمارستان کسری بستری شد. او در نوروز 1395 پیام ویدیویی خود را برای تبریک نوروز منتشر کرد. پیامی که همه را در شوک به سر برد. شجریان در این فیلم با موهای کوتاه شده ظاهر شد. او اعلام کرد که یک مهمان ۱۵ سال دارد. دیگر همه متوجه سرطان او شده بودند. در نهایت استاد محمدرضا شجریان در هفدهم مهر ماه سال 1399 در سن 80 سالگی چشم از جهان فروبست.

کنسرت‌‌های محمدرضا شجریان

کنسرت‌های استاد شجریان به قدری زیاد است که نمی‌توان همه را در این مطلب جای داد. اما خلاصه‌وار به چند نمونه از آن‌ها اشاره خواهد شد.

در سال‌های دهه 1360 محمدرضا شجریان به همراه گروه عارف کنسرت‌هایی را در خارج از ایران اجرا کرد.
شجریان از سال 1368 با گروه پیرنیاکان و عندلیبی کنسرت‌هایی را در آمریکا و اروپا برگزار کرد. آن‌ها یک سال بعد و به دلیل زلزله رودبار کنسرت‌هایی را برای کمک به مردم در اروپا و آمریکا اجرا کردند.
او در سال 1371 به اجرای کنسرت‌هایی در آمریکا به اتفاق داریوش پیرنیاکان، جمشید عندلیبی و همایون شجریان پرداخت.
وی در سال ۱۳۷۴ کنسرت‌هایی را در شهرهای اصفهان، شیراز، ساری، کرمان و سنندج برگزار کرد.
محمدرضا شجریان به دلیل زلزله بم در زمستان سال 1382 به همراهی حسین علیزاده، کیهان کلهر و همایون شجریان کنسرتی را در تهران برگزار کرد.
او در سال 1384 کنسرتی را با علیزاده، کلهر و همایون در تالار کشور برگزار کرد.
از سال ۱۳۸۶ بود که محمدرضا شجریان به همکاری با گروه آوا پرداخت. در این سال‌ها آن‌ها کنسرت‌هایی در تهران، اصفهان، اروپا، آمریکا و کانادا را اجرا کردند.
در سال ۱۳۸۹، محمدرضا شجریان و تیمش در قالب گروه شهناز یک تور کنسرت جهانی برگزار کردند. مجید درخشانی سرپرست گروه شهناز، کنسرت‌های دبی و لندن را از موفق‌ترین کنسرت‌های این گروه می‌داند. استفاده از سازهای ابداعی محمدرضا شجریان در این تور، مورد توجه همگان قرار گرفت.
شجریان در سال ۱۳۹۳ به همراه گروه شهناز و با حضور سعید فرج‌پوری یک تور کنسرت جهانی دیگر را با عنوان سرگشتگان عشق برگزار کرد.

آثار پرطرفدار محمدرضا شجریان

استاد محمدرضا شجریان از جمله خوانندگان شاخص موسیقی سنتی ایرانی شناخته می‌شود. به سختی می‌توان از میان آثار متعدد این هنرمند برجسته چند اثر را نام برد. با این حال به طور نمونه به چند اثر مطرح ایشان اشاره می‌شود. آثاری که احتمالا بسیاری از افراد با آن‌ها خاطره دارند. آثاری همچون «ربنا»، «مرغ سحر»، «بهار دلکش»، «غوغای عشق‌بازان»، «رندان مست»، «خراسانیات» و «ساز خاموش» که همگی جزو پرطرفدارترین آثار استاد محمدرضا شجریان شناخته می‌شوند.

در صورتی که شما هم از طرفداران این خواننده هستید، با دنبال کردن و به اشتراک گذاشتن این صفحه، از خواننده محبوب خود حمایت کنید. همچنین برای دریافت آهنگ‌های پیشواز این خواننده می‌توانید به سایت www.rbt.ir مراجعه کنید.